اسبونیوز :  در بخش نخست نوشتار «گذری بر زبان و گویش مازندرانی» بخشی از دلایل کمرنگ شدن این زبان در میان مردم مازندران و اطراف بررسی شد. در بخش دوم این نوشتار سعی شده است مخاطب با اندکی از دستور زبانی و تعدادی از کلمات و اصطلاحات زبان مازندرانی ، با نگاه و توجه به زبان و لهجه ی مردم روستای اسبوکلای ساری آشنا شود . مطمئنا این تعداد از لغات و اصطلاحات اندک بوده ولی برای آغاز راه مفید واقع می شود. در پست های آینده همین روند ، یعنی آشنایی بیشتر با لغات و اصطلاحاتی که آن ها را کنار گذاشته ایم پی می گیریم. باشد که دوباره به زبان مازندرانی بنویسیم و سخن بگوییم.

زبان مازندرانی در تمام سطوح ساختاری سه گانه ی آوایی ، واژگانی و نحوی ، ویژگی هایی دارد که آن را از زبان فارسی معیار متمایز می‌سازد. مثلاً در سطح آوایی زبان مازندرانی از مصوت کوتاه o که در فارسی کاربرد زیادی دارد ، استفاده نمی‌کند و به جای آن از مصوت کوتاه e یا مصوت بلند ū بهره می گیرد. تلفظ مصوت کوتاه o ، امروزه در محاورات شهری تنها تحت تأثیر زبان فارسی در برخی واژگان رعایت ، اما در زبان روستاییان این گونه ابدال می شود :
 

ابدال مصوت کوتاه o

فارسی معیار

مازندرانی

فارسی معیار

مازندرانی

بِز

bez

شتر

šeter

پُر

per

گُل

gel

تو

te

دختر

deter

دکتر

dūktūr

لطف

lūtf

کشتن

kūšten

مخ

mūx

 

در واقع ، اگر بدون در نظر گرفتن عوامل غیرزبانی و تنها بر معیارهای زبانی تکیه کنیم ، اطلاقِ اصطلاح "گویش" برای گونه ی مازندرانی مسلماً از لحاظ علمی مشکل آفرین خواهد بود.

اختلاف آوایی ساخت واژی

فارسی معیار

مازندرانی

فارسی معیار

مازندرانی

شب

šō

آب

ō

خواب

تاب

پدر

piyer

مادر

mār

درخت

dār

دختر

detær

خوک

xi

باران

vāreš

 

اختلاف واژگانی

فارسی معیار

مازندرانی

فارسی معیار

مازندرانی

قاشق

kæče

بشقاب

duri

مرغ

kerk

خروس

telā

گردو

æquz

کاسه

tās

گنجشک

mičkā

قدم

šāb

قابلمه

læve

طویله

kelom

عمیق

jol

عریان ، خشک و خالی

tisā

نحو

ساختمان عبارات در زبان مازندرانی، بر خلاف برخی از زبان‌های ایرانی دیگر مانند فارسی معیار، به صورت «هسته آخر» بوده در صورتی که ساختمان اسمی فارسی معیار به صورت «هسته اول» است.

فارسی معیار

مازندرانی (بهشهری)

اسب سفید

espe æsb

دختر قشنگ

qæšenge kijâ

دختر خیلی قشنگ

xæle qæšenge kijâ

دختر قشنگ من

me qæšenge kijâ

 

اصطلاحات و گویش و کلمات مختلف در زبان شیرین مازندرانی (به همراه تلفظ انگلیسی و برگردان فارسی)

مجموعه ای از اسامی پرندگان ، وسایل ها ، مکان ها ، رنگ ها ، اعضای بدن ، زمان ها و انواع بازی های محلی و سایر اصطلاحات مازندرانی ، در زیر تقدیم می شود . البته سعی شده است بیشتر کلمات با گویش و لهجه ی مردم روستای اسبوکلای ساری مطابق باشد.

پرنده گان و حیوانات و حشرات و ...

تِلا : tela : خروس   //   مارکک : markek : مرغ مادر  //   سیکا : sika : اردک  //   نیمچه : nimcheh : به جوجه ی نیمه بالغ گفته می شود. که اگر جوجه نر باشد به آن ترکوله (terkoole) و اگر ماده باشد به آن تَشنی (tashni) می گویند. //   وَک : vak : قورباغه   //   آروسک : arosek : نوعی سمور   //   گل: gal :  موش //  مَر : mar : مار // کَوِز : kavez : لاک پشت // کندو : kando :  زالو // شال : shal : شغال // بامشی : bameshi : گربه // کاچ کرک : kaj kerk : مرغ کرچ // گو : go : گاو // گوگ یا گوگزا : goog , googeza : گوساله // گومش: goomesh :  گاو میش // جونکا ، جوندکا : jondeka,joneka : گاو نر که برای آمیزش به کار می رود // وِرزا : verza : گاو نر جوان که برای شخم زدن به کار گرفته می شود // منگو : mango : گاو ماده  شیرده // گوساله ماده دِمِس : demes :  گوساله ی ماده // تَلِم : talem : گاوماده تقریبا 2ساله  // تِشک : teshk : گوساله ی نر // گوسفن : gusfen :  گوسفند // وَره یا وَرکاته : vare , varkate : بره // کلاج : kelaj : کلاغ // شُکروم : shekerom : نوعی سار // پیت کاله: pit kale :  جغد // جیکا : michka : گنجشک // کوتر : koter : کبوتر // زیک : zik : نوعی پرنده بسیار کوچک (سینه سرخ) // صحرا غاز : sahra ghaz : غاز صحرایی یا وحشی // صحرا سیکا : sahra sika : اردک صحرایی یا وحشی // چلچلا: chelchela :  چلچله // رگ رکین : ragrakin : نوعی پرنده در آبندان ها // چاله خس : chalekhes : نوعی پرنده در آبندان ها // اَویا : avya : نوعی پرنده وحشی // تیکا: tika :  نوعی پرنده وحشی // شونه قپین : shone ghepin : شانه به سر // قشنیک : ghashnic : کلاغ // او گل : oogal : نوعی موش آبی // تشی : tashi : جوجه تیغی // پشول : peshool : آب دزدک // ملیجه : melijeh : مورچه // مَغِز :maghez  : مَگس // ماز :maaz  :  به انواع زنبور اطلاق می شود. مثلا به زنبور عسل می گویند عَسِلِ ماز (asel maaz) و به نوعی زنبور وحشی درشت و راه راه می گویند وِرگ ماز (verge maaz) . البته به نوعی زنبور زرد که معرف همه هست می گویند زِزّم یا زرزم (zerzem,zezzem) و به نوعی دیگر که در دیوار ها لانه می سازد کَنگِلی (kangeli) گفته می شود.// لَل : lal : پشه // پاپلی : papeli : پروانه // جوول : jool : باز (پرنده) // واشه : vasheh :  قرقی //

وسیله و ابزار ها ، پوشاک و ...

مقراض یا ناخچین : meghraz, nakhchin : قیچی // کمل : kamel : کاه برنج // بینج : binj : شلتوک ، برنج با پوست // گرواز : gervaz :  نوعی بیل برای کشاورزی // هوکا : hooka : وسیله ای برای کشاورزی // چنگگ : chengek : وسیله ای برای نرم کردن خاک برای زراعت // چاقاله : chaghaleh : وسیله ای جهت گودکی کوچک برای کاشت // داز: daz :  داس یا وسیله ای برای بریدن شاخه های کوچک // دره : dareh :  داس یا وسیله ای برای درو در کشاورزی // تاشه : tasheh : تیشه // تور : tor : تبر // درزن : darzen : سوزن // کلوش : kalosh : نوعی کفش محلی // سرپایی : sarpaee : دمپایی // قوا : gheva : کت // جورِب : jeooreb : جوراب // تونه که : tonekeh : شورت // جمه : jemeh : پیراهن // شونه : shoneh : شانه // میرکا : mirka : مهره ی درشت رنگی // کوفا : kofa : از انباشته شدن محصولات کشاورزی را گویند // چلکوم : chelekom : چوب هایی که بر روی زمین مرتب بکارند // فیهه : fiheh : وسیله برای کشاورزی // بلو : balo :  وسیله برای کشاورزی // لت کش : latkash : وسیله ای برای جابجا کردن گل و خاک // سمبار : sembar : سماور // گالدوج : galdoj : سوزن بزرگ برای بستن روی کیسه ها // کیله : kileh : وسیله برای پیمانه برنج یا گندم // کیله : kileh : نهر کوچک برای عبور آب // تلم : telem :  وسیله برای تولید دوغ یا کره یا ماست // دشون : deshon : وسیله برای تولید دوغ یا کره یا ماست // سازه : sazeh : جارو // گلیما سازه : galima sazeh : نوعی جارو ساخته شده با گیاه محلی // بادی : baadi : فانوس // لمپا : lampa : چراغ گرد سوز // قلیون : ghalyon : قلیان // سرنا : serna : نوعی ساز سنتی // للوا : laleva : نی // کش دمبک : kash dambek : نوعی ضرب // کرفا: kerfa : وسیله ماهی گیری // پیلکا : pilka : ظرف سفالی // چراغ سوتکه: cheragh sotkeh : وسیله قدیمی برای روشنایی منزل // لوه : laveh : دیک پلوپزی // جِل : jel : تکه ی پارچه // لوه : lave : دیگ // لاقلی : lagheli : ماهی تابه // ماشه  : mashe : انبر // تندیر : tandir : تنور // کتلوم : katelom : وسیله ای برای ریسیدن کنف //

مکان ها ، زمان ها و اوقات ...

کش : kash : هم به پهلوی بدن معنی می دهد و هم به کنار و جنب مکان // سامون : samon : محدوده خانه یا مرز خانه یا زمین را گویند // هدار: hedar :  عبور کردن // کالوم : kalom : طویله ، محل نگهداری دام // کک کالی : kek kali : محل نگداری مرغ و اردک و غاز و ...کله : kaleh : جایی که بیرون از منزل غذا پخت می شده است. // تیم جار : time jar : محلی برای پاشیدن دانه ها برای کشت // کَت : kat : دیوار //  کال : kaal : بخش بلند زمین (غیر هم سطح) // کومه : koomeh : کلبه // نپار : nepaar : آلاچیق بلند // روبار : roobaar : رودخانه //

گادر یا گِدر : gader , geder : اشاره به زمان دارد //  اسا : esa : حالا ، اکنون // پینه ماز : pine maz : عصر // صواحی : sevahi : صبح // چاش گدر : chash geder : موقع ناهار // چاشت : chasht : ظهر // نماشون: nemashon :  غروب // شو : sho : شب // شو نیشت: sho nisht : شب نشینی // پر توم نیهه : per tom niheh : خیلی وقت نیست ، دقایقی پیش // شو سری : sho sari : سر شب //

رنگ ها

سیو : siyoh : سیاه // اِسبه : esbeh : سفید // کَهو : kahoh : کدر یا رنگ تیره (کبودی منظور است) // سِرخ : serkh : قرمز یا سرخ //  زرد و زار : zard o zar : رنگ زرد یا بیماری //

اعضای بدن

کپل : kapel : باسن // بال : bal : دست // لینگ : ling : پا // کله : kaleh : سر // بلفه : belfeh: ابرو // می : mi : مو // چَنه یا کِتار : chaneh , ketaar : چانه // لوشه ، لوچه : losheh , locheh : لب // گلی : gali : گلو // اِشکم : eshkem : شکم // میون ذیل : mion zil : بین گردن و پشت // په تک : petak : پشت سر // انگوس : angos : انگشت // چش خنه : chesh kheneh : گودی چشم //

حرکات ظاهری بدن

کِلِش یا کالش : kelesh , kalesh : سرفه // اپچه : abcheh : عطسه // ول و ویاز : valo vyaz : دهن دره یا حرکات بعد از خستگی // وشنا : veshna : گرسنه // تشنا : teshna : تشنه // دکت : daket : افتاده یا مریض // زاله تو : zaletoo : تب شدید // گس دگیت : ges daghit : حالت ناراحتی ، بی قرار //

وضعیت هوا

وارش : varesh : باران // میاه : miyah : ابری // افتاب : eftab : آفتاب // سرما : serma : سردی // ورفی : varfi: برفی //

غذا ها و میوه ها

هلی : hali : آلوچه ، گوجه سبز // او : oo : آب // مرغنه : mergheneh : تخم مرغ // بیشتی : bishti : ته دیک // پلا تیم : pela tim : اضافه های برنج یا پلو // پلا : pela : برنج ، پلو // خاروندی : kharvendi : خرمالو // سه : seh: سیب // ستی : satti : نوعی میوه شبیه گوجه سبز // پشته زیک : peshteh zik : نوعی شکلات محلی // کئی پلا : kaee pela : کدو برنج // باکله : bakeleh : باقلا // کئی : kai : کدو // کِشتاک : keshtaak : کلوچه یا نون های کوچکی که در تنور پخته می شود //

انواع بازی های محلی

چله کته بازی : chelekete bazi : بازی با دو چوب که بر اثر برخورد چوب بزرگ بر روی چوب کوچک و هنگام ضربه به طرف روبرو امتیاز داده می شود. // چش بیته کا : chesh bayteh ka : قائم موشک که با چشم داشتن طرف مقابل نفر بعدی قائم می شود و  .. // نجات بازی: nejat bazi : نوعی بازی که برای نجات یار خودی تلاش می شود. // تنبره : takbareh : با چیدن چند سنگ و با پرتاب توپ به طرف سنگها و بعد فرار تا راهی برای روی هم گذاشتن سنگ ها می باشد. // بزه کا : bazeh ka : نوعی بازی که یک نفر را در میون جمع قرار داده و یک نفر به او می زند و بعد از بلند شدن باید بگوید نفری که زد کی بود. // هفت سنگ : haft sang : با هفت سنگ که به ترتیب بایستی با یک روش خاصی آنها را روی دست قرار داد که در پایان همه روی دست قرار گیرند. // خط تیله بازی: khatileh bazi :  تیله بازی با پا //

دیگر اصطلاحات

لینگه لو: linge lo :  لگد مال ، له کردن // چله: cheleh :  شاخه درخت // چمر : chemer : صدا // ونگ : vang : صدا زدن // شونگ: shong :  فریاد زدن  // تیل : til : گل و لای // تی تی : titi : شکوفه درخت یا گل // گنگه : kengeh : زیرساقه گیاه که در زمین است // پچیم : pachim : پرچین یا دیوار چوبی که با شاخه ها درست می شود // تلی : tali : تیغ یا سیخ برخی درختان // چکر : cheker : برامدگی روی چوب و دیگر وسیله ها // کپل : kapel : پرتاب کردن // کتار : ketar : به مجموعه دهان را گویند // ورز : varz : شخم زدن اول بهار // نشا : nesha : بوته برنج برای کاشت // کمل کوفا: kamel kafa : مجموعه از چیدن کاه رویس هم // دماس : demas : بگیر // میراب : mirab : کسی که آب زمین را تقسیم می کند // تیم : tim : بذر یا دانه // کتل : katel : به درازا ، ردیف // چکه : chakeh : دست زدن // سِما: sema :  رقص // نفار :nefar : محلی برای استارحت و نگهبانی در صحرا // اوخار: okhar : آخور ، محل غذا برای دام // تیسابه : tisabeh : پا برهنه // رواق سر : revagh sar : ایوان یا جلوی منزل // کاتی : kati : نردبان // لچک : lachek : سربند ، پارچه برای بستن سر // پندیک : pendik : ویشکون // گذلاق: gezelagh : قلقلک برای خنده // کلین : kalin : خاکستر آتش // وازی : vazi : شن و ماسه // دسته چرخ: dasteh charkh :  فرغون ، وسیله برای حمل بار // شب خوابی : shab khabi : چراغ شب // متکا : metka : متکا یا بالش // دسی برق : dasi bargh : چراغ دستی یا قوه // لم و لوار : lamo levar : خرابه یا چاله کنار باغ که دیوار نباشد //  

روجا : rooja :  ستاره // نُر یا نُره : nor,noreh : نهر کوچک آب // نسوم : nesoom : سایه . البته برای جنگل هم استفاده می شود! // تَنک : tanek : کم پشت ، رقیق ، پهن شده // اَمبس : ambes : پرپشت ، غلیظ // جُل : jol : عمیق //  تی تی : titi : شکوفه // هیمه : hime : هیزم // شیش : shish : چوب نازک درخت // دِسکله :  : دیگی که برای داغ کردن آب بر روی کیله یا کله (اجاق بیرونی) استفاده می شد.// کِلو : keloo : واحدشمارش حبّه قند // تِریک : terik : واحدشمارش قطعه گوشت // کال : kaal : واحدشمارش گردو وتخم مرغ (که برای میوه ها هم به کار می رود) // چِکه یا چوکه : chekkeh,chookkeh : واحدشمارش سیرو مغزگردو // بِنه : bene : واحدشمارش پیاز // گِنّه : genne : واحد شمارش نارنج و انار // پِتی : peti : واحد شمارش کَنَف // جَقه : jaghe : دعوای دواَسب // کلّی : kalli : دعوای دو گاو //

----------------------------------------------------

پ.ن 1 : برای تهیه ی مطلب بالا از منابعی چون ؛ واحد مرکزی خبر ، تارنمای تخصصی ایران ، دهکده جهانی پارپیرار ، شمال نیوز و تبیان استفاده شده است.

پ.ن 2 : مطمئنا با رجوع به دانسته های شخصی و دقت و بررسی در گفته های بزرگان و اهالی هر منطقه می توان کلمات زیادی را یافت که در معرض خطر فراموشی قرار گرفته اند. شماهم می توانید در حفظ زبان خود کمک کنید.

پ.ن 3 :  دوستان و مخاطبان و همچنین صاحبنظران عرصه ی زبان مازندرانی ، در صورت امکان می توانند دامنه ی لغات بالا که بسیار محدود است را گسترش دهند.