اسبونیوز :  با توجه به روند شدید تغییرات در معماری ساختمان های روستای اسبوکلای ساری و گرایش آن به سبک های غربی و شرقی و خارج شدن از کارکردهای روستایی ، بر آن شدم در چند قسمت به صورت گذرا سیر تغییر و تحول معماری روستایی را در اسبوکلا بررسی کنم . متن زیر بخش سوم و پایانی بررسی این سیر است و به سیر تغییرات در دوره های اصلاحات ارضی و پس از انقلاب می پردازد . به امید خدا در بررسی های بعدی وارد جزئیات بیشتر خواهم شد و به طور کاربردی به بررسی نوع معماری در روستا خواهم پرداخت.

ب) از اصلاحات ارضی تا انقلاب اسلامی : تغییرات مهم معماری در سکونت گاه های روستایی از 50 سال به این طرف شروع می شود . اگرچه در سال های قبل و حتی قدیم تر از آن خانه های باشکوهی بدون کوچکترین شباهت به مسکن روستاییان در قرأ و قصبات ساخته شده است . این نوع بناها به خوانین و بزرگ مالکین تعلق داشت و هیچگونه نشانه ای از زندگی و کاربری روستا را در خود ندارند. تغییر و تحول از 1355 در ابعاد سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی و شبکه راه های ارتباطی می تواند مطمئن ترین تاریخ و مبدأ برای بررسی تحول معماری مسکن در روستاها ثبت و ارائه گردد ( قره نژاد، 1381،119). در اولین سال های دهه 40 خورشیدی تغییری در ساختار اجتماعی و اقتصادی ایران پدید آمد و نظام دیرپای زمین داری دگرگون شد. روستای پس از اصلاحات ارضی تحت تأثیر این پیامدها ، به شهر وابسته گشت ، الگوی گسترش و معماری شهری را پذیرفت . و خزش تدریجی از موقیعت پیشین به سمت جاده- به مثابه شریان دسترسی و بهره مندی از خدمات شهر را آغاز کرد . حصارهای درهم تنیده پیشین درهم شکسته شد، فضاهای سکونتی شبه شهری وسعت یافت و استفاده از مصالح و شیوه ها ی غیر بومی ساخت و ساز چهره روستا را تغییر داد (حجت، 1385،26). خانه های روستای اسبوکلا در این دوره به صورت مکعبی شکل ساخته شده و برخی از خدمات مانند آشپزخانه که قبلاً در حیاط ساخته می شدند به داخل ساختمان انتقال یافتند . سرویس های بهداشتی هم به خانه ها نزدیک تر شد . به دلیل استفاده مردم از حمام عمومی قدیمی (که در محل ساختمان دهیاری فعلی بنا شده بود و به دلیل سهل انگاری ها و جهالت های برخی افراد تخریب شد!) در منزل حمام نداشتند . در این دوره محل نگهداری دام و محصولات به گوشه ای از حیاط منتقل شد که کمتر در معرض دید باشد . عموماً ساختمان ها به خاطر نورگیری بهتر و آفتابگیر بودن در جهت شمالی  جنوبی ساخته می شدند . یعنی جلوی ساختمان به سمت قبله بود . البته هنوز برخی در ساختن خانه به قرار گرفتن رو به قبله توجه می کنند. در این حالت هم به این مسئله که ریشه ی دینی دارد توجه شده است و هم به مسئله نورگیر شدن ساختمان. در این دوره روستای اسبوکلا در جهت شالیزار ها و زمین های دشت و در امتداد جاده ای که به شهر منتهی می شود گسترش یافت . در این دوره رشد بافت روستا از حالت متمرکز به حالت خطی و خیابانی و در جهت شرقی – غربی بوده و آغازی بود برای گسیختگی و پراکندگی بافت و تعدی به عرصه های کشاورزی که هنوز هم ادامه دارد . همچنین در این زمان به آرامی برخی مصالح ساختمانی وارداتی از شهرها همچون آجر ، سیمان و آهن و ... وارد معماری روستا شد و جایگزین مصالح سنتی همچون خشت ، گل ، سنگ و چوب شد و خانه های روستایی به آرامی از سبک روستایی به خانه های سبک شهری مبدل شدند .

                    تصویر (1)                                                                                    تصویر (2)

تصویر (1) خانه ای ساده و کوچک با سقفی از کلش و دیواره های چوبی در استان مازندران را نشان می دهد . در روستای اسبوکلا هیچ گونه بقایایی از چنین خانه هایی موجود نیست .

تصویر (2) نپار کوچکی را نشان می دهد که در حیاط خانه ی روستایی مازندران می ساختند و از بالای آن برای نگهداری علوفه و از زیر آن برای نگهداری احشام استفاده می کردند . چندتایی تا از خانه های با سقف حلبی و دیواره های کاه گلی در روستا موجود است که از آن استفاده نمی شود.   

تصویر (3)                                                                                                      تصویر (4)

تصویر (3) و تصویر (4) نمونه ای از خانه های با سقف لَت (لَت به سر) هستند که از مطالح چوب و خشت در ساخت آن استفاده شده است .

این نوع خانه ها قبل از خانه های آجری و خانه های با سقف حلبی است . در برخی از موارد استفاده از سنگ های نازک و تحت به عنوان لَت مشاهده می شود .

ج) از انقلاب تا کنون : توسعه و تحول اساسی روستای اسبوکلای ساری بعد از انقلاب اسلامی رخ داد. تا پیش از انقلاب اسلامی این روستا فاقد آب بهداشتی ، برق ، درمانگاه ، تلفن ، گاز و جاده آسفالت بود. اسبوکلا سال 59 برق دار شد ، آب هم در اوایل دهه ی 60 از چند چشمه برای روستا لوله کشی شد . مدرسه ابتدایی قدیمی در سال های اول انقلاب ساخته شد . البته قبل از آن مدرسه ای با دیوار کاه گلی با 3 کلاس وجود داشت . جاده های روستا در دهه ی 70 آسفالت شد . در دهه ی 80 خانه های روستا گازرسانی شد . اما در طی سال ها ی بعد از انقلاب علاوه بر تمام امکانات مذکور، خانه ها انباشته از لوازم خانگی برقی و الکترونیکی (تلویزیون ، ضبط ، رادیو )، اجاق گاز ، حمام خصوصی ، سرویس های ظروف خارجی و دیگر خدمات شد. حتی مسجد و حسینیه این روستا هم در سال های اخیر نوسازی و مدرن شده اند. در چنین شرایطی ، خانه ها نیز بتدریج با مصالح و مواد ساختمانی مدرن (آجر ، آهن ، سنگ ، لوازم و تزیینات مدرن) ساخته می شوند. علاوه بر این ، با تغییر سبک زندگی و محیط خانه ، روابط و مناسبات و افکار مردم هم به تدریج دستخوش تغییر شد و با غلبه ی این نوع تفکر بر روستا ، شهری شدن به عنوان نوعی ارزش بر روستای اسبوکلا (همانند خیلی از روستاهای ساری و مازندران) حاکم شد.

   تصویر (5)                                                                                                      تصویر (6)

تصویر (5) و تصویر (6) نمونه ای از خانه های با سقف سفالی (سِفال به سر) هستند که از مطالح چوب و آجر در ساخت آن استفاده شده است.

این نوع خانه ها دارای معماری بسیار عالی بوده اند که بسیار از موارد مهندسی ساختمان و مسائل زیبایی شناختی در آن رعایت شده است . در این تصویر ساختمان دو طبقه ساخته شده است.  

تصویر (7)                                                                                                      تصویر (8)

تصویر (7) خانه ای ساده در قسمت شب کلا محله ی یوردره ی اسبوکلا است که از مصالحی چون آجر و چوب و سیمان و گل در آن استفاده شده و سقف آن شیروانی و حلبی است . تصویر (8) هم نمونه ای از خانه های با سقف سفالی (سِفال به سر) در یکی از روستاهای مازندران است که به ساده ترین شکل ساخته شده است.

ساختار خانه های روستایی تا دوره پیشامدرن مبتنی بر کار بود و توجه به هر یک از قسمت های خانه بر اساس نقشی بود که در فرایند کار ، بازی می کرد . هر کدام از بخش ها حتی مصالح و اجزا ساختمانی به کار رفته جایگاه خاصی در خانه داشت که در بستر فرهنگی روستا و به خصوص رابطه آن با کار معنی می یافت. همزمان  با ورود خدمات رفاهی به روستا ، نسل جدیدی در روستا پدید آمد که ارتباطات و اطلاعات گسترده تری نسبت به نسل پیش از خود داشت و ارزش ها ، باورها و نیازهایش متفاوت بود. این نسل حاضر نشد در مسیر پدران خود بماند و مجذوب فرهنگ شهری شد ، فرهنگی که مصرف کردن ویژگی اصلی آن است. از این رو تولید در روستا رفته رفته جای خود را به مصرف داد و فرهنگ کار و تولید ارزش سابق خود را از دست داد و روستا و روستایی که پیش از این تولیدکننده بود، تبدیل به مصرف کننده کالاهای لوکس جامعه صنعتی شد. درب ها و پنجره های چوبی جای خود را به درب ها و پنجره های فلزی (آهنی و آلومینیومی) دادند. محل توالت خانه نیز از دورترین جا نسبت به ساختمان مسکونی ، به نزدیک ترین محل ، تغییر مکان داده شد. رفت و آمد آسان روستاییان به شهرها و روستاهای اطراف در اثر گسترش وسایل حمل و نقل ، امکان خرید مایحتاج از جمله نان را فراهم کرد و دیگر نیازی به وجود تنور (به مازندرانی تندیر) در خانه نبود. تنور و مطبخ تخریب شد و با توجه به آمدن آب لوله کشی به داخل خانه ، حمام در داخل خانه ساخته شد . از طرف دیگر با ورود کپسول گاز و بعدها لوله کشی گاز به روستای اسبوکلا و امکان پخت و پز آسان در داخل خانه مطبخ ، قسمتی از معماری داخلی خانه شد و به آشپزخانه تغییر نام داد. در های آشپزخانه ها نخست چوبی ، سپس آلومینیومی شد و پس از مدتی آشپزخانه ها از حالت بسته به آشپزخانه ی فرنگی (اوپن) تغییر فرم داده شد . طویله ها خالی از دام شد ، چرا که هم فرآورده های دامی در دسترس بود و هم در فرهنگ جدید هم جواری محل زندگی انسان و حیوان قابل قبول نبود. درختان بریده شد و جای خود را به پارگینگ خودروها داد. کف حیاط ها سیمانی و موزاییکی شد. سقف های حلبی برداشته و ایرانیتی شدند و حال که تقریباً بیشتر اسبوکلا قدیمی سنگی و سیمانی شده لازم است قدری تامل کنیم درباره ی روش های ساخت خانه و معماری تحمیلی که استفاده می کنیم.

تصویر (9) : در این تصویر که نمایی از خانه های روستای اسبوکلا در قسمت پایین محله را نشان می دهد که تعداد سقف های حلبی در آن کم تر و بیشتر شاهد خانه های سبک چینی با آجرهای سفالی ، اسکلت بتونی و سقف ایرانیتی هستیم.

مطمئنا این نوشته نمی تواند روند دقیق تغییرات معماری ساختمان در روستای اسبوکلا را نشان دهد. در ضمن به دلیل بی توجهی و سرعت زیاد تغییرات تقریباً همه ساختمان های قدیمی و نپار ها (نفار) و خانه های گلی و خشتی تخریب و جای آن خانه های آجری و سپس خانه های بتونی و چند طبقه ساخته شدند. روز به روز خانه در روستای اسبوکلا بدون هیچ هنجار صحیحی بالا می روند و ظاهر زیبا و پر از درخت اسبوکلای قدیم را بیشتر پاک می کند. هنوز در قسمت هایی از روستا می شود درختانی را دید که بر سر خانه ها و حیاط ها سایه می افکنند و با حضور آن ها احساس می شود پیوندی است میان همه ی خانه های روستا . اما روز به روز این نگرانی بیشتر و بیشتر می شود که نکند روزی برسد که هر چه می بینیم سنگ باشد و سیمان و باز هم سنگ . شاید بگوییم نمی شود مانند 50 سال پیش خانه ساخت. این سخنی منطقی است ، چنین انتظاری هم نمی رود ، ولی با استفاده از روش های مدرن و استفاده از مصالح سازگار با طبیعت و محیط زیست می توان روستایی ساخت که در عین همه ی پیشترفتن و نو بودنش ، هنوز روستا باشد . روستایی به روز ، اما همان اسبوکلا ، با همان فرهنگ غنی مازندرانی ، با معماری سنتی خود . معماری روش و مهندسی ساخت است که وابستگی شدید به فرهنگ و نگرش مردم دارد. لذا این مسیر که در پیش است ، تکرار مسیرهای اشتباهی است که کشورهای دیگر آن را پیموده اند و مدت زیادی است که پی برده اند و دگرگونی عجیبی در معماری و ابعاد دیگر زندگی خود به وجود آورده اند . امیدوارم از خواب عمیقی که مدت هاست ما را با خود برده است بیدار شویم . به خواست خدا در آینده مطالبی در زمینه چگونگی ساخت خانه های قدیمی در روستا ، مصالح استفاده شده در آن و نکات مهندسی لحاظ شده و همچنین مطالبی برای آشنایی با سبک معماری نوین منطبق با ساختار روستا ارائه خواهم داد.